Egypte 2001

Zondag 3 juni

Dal der koningen en dal der koninginnen

Vandaag vroeg uit de veren. Om 06.00 uur zou de bus vertrekken. Bij het ontbijt bleek dat niet alleen Nederlanders last hebben van de warmte, maar ook de Egyptenaren zelf. Achmed (de sultan) had last van zijn bloeddruk. Hij lag met zijn voeten omhoog in de ontbijtzaal. Uiteindelijk bleek het allemaal wel mee te vallen en vertrok de bus om 06.10 uur. Deze dag was de tweede dag in Luxor en de eerste dag dat we de westoever van de Nijl (Thebe) bezochten. Op het programma stonden 4 onderdelen: 1. Kolossen van Memnon 2. Dal der koningen 3. Tempel van Hatsjepsoet 4. Dal der koninginnen

De westoever van de Nijl
Eerst even iets over de westoever van de Nijl. Vroeger kon men enkel met een veerboot van de oostoever naar de westoever gaan. Nu zijn de twee oevers echter met elkaar verbonden dor de Luxorbridge. De brug is versierd met faraonische motieven, obelisken en afbeeldingen van Horus. De landbouwgrond is te vinden aan de westoever, de oostoever is hiervoor te smal. De boeren zijn de authentieke Egyptenaren, ze stammen af van de farao's. In 't noorden stammen de boeren af van de arabieren. Duidelijk zichtbaar was ook het verschil tussen de mensen op het land en de mensen in de stad die van 't toerisme leven. Arm versus rijk. Op het land zijn de huizen van ongebakken leem, in tegenstelling tot de huizen in de stad. Op het land wordt vooral suikerriet verbouwd dat per spoor naar Caïro wordt getransporteerd.

Kolossen van Memnon

Na de busrit over het platteland kwamen we aan bij de kolossen van Memnon.

De twee kolossen, zittende figuren, zijn restan-ten van de dodentempel van Amenophis III (1470 v. Chr). Ze zijn 13,5 meter hoog en wegen 700 ton. Bij de rechter kolos staat de moeder van Amenophis III en bij de linker kolos de vrouw van Amenophis III, Tia.

Achter de twee zittende figuren bevond zich de dodentempel. De steenblokken van de dodentempel zijn door Ramses II (der Gauner) hergebruikt als bouwmateriaal voor zijn eigen bouwwerken.

Door een aardbeving in 27 v. Chr. werd de rechterfiguur beschadigd. Hierdoor maakte deze kolos bij wisseling in temperatuur, vooral 's ochtends, een zingend geluid. Om deze reden hebben de Grieken de kolossen, de kolossen van Memnon genoemd. Memnon was net zoals Hercules een Griekse held. Hij werd vermoord door diezelfde Hercules en vanuit het dodenrijk zong hij iedere ochtend voor zijn moeder die harp speelde. Septimus Severus restaureerde in 199 na Chr. het beeld en sindsdien zingt de kolos niet meer.

Bij de kolossen van Memnon zijn we naar het dal der koningen gegaan. Helaas mag je in het dal der koningen niet filmen maar wel fotograferen. Onderweg naar het dal der koningen kwamen we een dorpje tegen. Dit dorpje wil men graag verplaatsen, omdat men verwacht dat er archeologische vondsten te vinden zijn onder dit dorpje. Er is al een nieuw dorp gebouwd voor de mensen. De huizen in het nieuwe dorp zijn groter en veel luxer, desondanks willen de mensen niet verhuizen. Het vermoeden bestaat dat de mensen in het dorp zich bezighouden met privé-uitgravingen en op die manier aardig wat geld verdienen en daarom dus ook niet weg willen. In het dorp zijn verschillende albasten werkplaatsen. Daar gebruiken ze nog de primitieve werktuigen zoals vroeger. Op een heuvel richting het dal der koningen staat de niet bescheiden villa waar Carter gewoond heeft tijdens de opgraving van het graf van Toetanchamon.

Dal der koningen

Vanaf de parkeerplaats van de bussen werden we met een treintje (bijna Efteling) naar de ingang van het dal de koningen gebracht.

Eerst nog wat wetenswaardigheden over het dal der koningen. Tijdens het nieuwe rijk (1550 - 1070 v. Chr.) werden alle farao's begraven in het dal der koningen. Aan de nijloever maakten zij hun dodentempels, zoals het Ramesseum en de tempel van Hatsjepsoet. De graven bevinden zich aan de westoever, de reden hiervoor was dat de zon in het westen ondergaat. De zon sterft elke dag in het westen om de volgende ochtend in het oosten weer herboren te worden. In het dal der koningen zijn totnogtoe 63 graven gevonden. In het nieuwe rijk regeerden 75 farao's dus waarschijnlijk valt er nog iets te vinden. Helaas hadden we de schep in het hotel laten liggen. Opgravingen vinden alleen in de winter plaats. Na de hitte in de woestijn gevoeld te hebben, hebben we daar alle begrip voor.

Het mooiste graf in het Dal der Koningen is het graf van Seti I, vader van Ramses II. Na de aardbeving op 12-10-1992 met een kracht van meer dan 6 op de schaal van Richter is het graf beschadigd en is nu gesloten in verband met restauratiewerkzaamheden.

De graven in het dal der koningen hebben een bepaalde opbouw. Eerst een neerwaartse gang, vervolgens een voorkamer, dan een hindernis in de vorm van een schacht en dan aan het eind het belangrijkste deel, de sarcofaagkamer. De wanden in het graf zijn versierd met teksten uit het dodenboek. Een graf bevat enkel religieuze afbeeldingen.

De eerste koning die zich in het dal der koningen heeft laten begraven was Thoetmozes I, de vader van Hatsjepsoet. Drie maanden geleden heeft men het graf gevonden van zonen van Ramses II, dit graf bestaat uit maar liefst veertig kamers.

Eerst begroef men de farao's in een kuil in het zand. Toen is men mastaba's gaan gebruiken. Via de trappiramide van Djoser is men de graven gaan bouwen in de vorm van piramides. Toen dit teveel opviel, is men de graven voor grafrovers gaan verstoppen in het dal der koningen. Helaas wisten de grafrovers de graven in het dal der koningen ook te vinden. De reden hiervan was dat de grafrovers de opzichters/bewakers van de graven waren.

De graven in het dal der koningen werden uit de rots geslagen. De rots werd verhit en nat gemaakt. De werktuigen bestonden uit dioriet en graniet (harde steensoorten). Het typische van de graven in het dal der koningen is dat ze allemaal onvoltooid zijn. Het maken van zo'n graf duurde 20 - 30 jaar en vaak overleed de farao al eerder.

In het dal der koningen hebben we (bus 2) vier graven bezocht: - Ramses III
- Seti II
- Ramses IX
- En last but not least Toetanchamon

Graven van Ramses II en III
Bij de ingang van het graf van Ramses II bevindt zich de godin van waarheid en gerechtigheid Maät. Zij staat afgebeeld als vrouw met een veer op haar hoofd (foto). Met haar uitgespreide vleugels beschermt zij de naam van de farao en de ingang van het graf. Alle ingewanden, behalve het hart, werden gemummi-ficeerd. Het hart had de farao nog nodig als hij voor de troon van Osiris verscheen en zijn hart op de weegschaal moest leggen. Het hart van de farao werd met het gewicht van de veer van Maät vergeleken. Als de veer zwaarder was dan het hart, dan was de farao een goed mens geweest en ging hij naar de hemel. Was de veer lichter, dan was de farao een slecht mens geweest en ging hij naar de hel.

Het graf van Ramses III bevatte zijkamers met grafuitrusting. Het graf stamt uit 1100 v. Chr. De kleuren in het graf zijn tot op heden goed behouden. Op de wanden zagen we aan de bovenzijde elke keer de cartouche van de farao. Het bleek dat dit een opsomming van alle zonden was waarbij de farao aangaf dat hij deze zonden niet begaan had. Het huis voor het hiernamaals (het graf) was voor de oude Egyptenaren belangrijker dan het huis tijdens hun leven. Derhalve zijn de graven dan ook prachtig versierd. Het graf van Ramses III was afwijkend van andere graven. Normaal ligt de ingang en de sarcofaagkamer op een as, net als bij de tempels. Bij het aanleggen van het graf van Ramses III zijn ze op een ander graf gestuit en hebben ze de gang naar de sarcofaagkamer moeten verleggen.

Op de wanden in het graf was ook de reis naar het hiernamaals te zien van de ziel vergezeld door Atom (zonnegod van de ondergaande zon). Bij elke poort moet de ziel van de overleden farao vragen beantwoorden en hierbij wordt hij begeleidt door alle goden.

Tijdens het schilderen en bewerken van de wanden in het graf hadden de kunstenaars licht nodig. Ze hebben ontdekt dat het licht via de weerkaatsing in spiegels in de graven gebracht kon worden. Doordat de ingang en sarcofaagkamer bij het graf van Ramses IX niet op een lijn lagen kon deze techniek hier niet gebruikt worden. In plaats daarvan gebruikten ze olielampen. Om walm en roet te voorkomen gebruikten ze olijvenolie met zout. De wetenschappers hebben dit uitgeprobeerd en het blijkt te kloppen.

Graf van Seti II

Het graf van Seti II is minder diep dan het graf van Ramses III. Seti II was dan ook minder belangrijk dan Ramses III. Seti II regeerde slechts 4 jaar. Dit was dan ook de reden dat de wanden van het graf amper beschilderd waren. Wel kon je bij de ingang heel mooi het verschil zien tussen afbeeldingen in hoogreliëf en in laagreliëf. De Egyptenaren gebruikten drie methoden van afbeelden: - simpele omtrektekeningen
- ingekleurde omtrektekeningen
- tekeningen waarbij het figuur zelf of de wand verdiept werd (diepreliëf en hoogreliëf)

Eerst werd het graf gehouwen, vervolgens werden de wanden glad gemaakt en met een stuclaag bedekt. Op deze stuclaag werden eerst de figuren getekend. De stuclaag werd verdiept en hiermee ontstond het reliëf.

In het graf kon je mooi zien hoe men vroeger de figuren tekende. Eerst ging een arbeider met een rode verf aan de slag. Dan volgde er een controle door iemand anders die dan met zwarte verf correcties in de afbeelding aanbracht.

In het graf was nog een arbeider aan het schaften. Hij was tijdens de bouw van het graf overleden en mocht als blijk van waardering het graf delen met de farao. De sarcofaag was nog in het graf aanwezig. Aan de onderkant van het deksel van de sarcofaag was de hemelsgodin Noet afgebeeld.

Graf van Ramses IX

Dit graf gingen we zonder gids verkennen.

Achmed ging alvast kaartjes kopen voor het graf van Toetanchamon. Bij de ingang van het graf stond een vrouwelijke gids zich heel erg druk te maken over het feit dat wij als groep naar binnen gingen. We hebben haar even gezegd dat ze er niets te vertellen had en zijn gewoon gauw naar binnen gegaan. Tja, de opbouw was hetzelfde, de wandschilderingen waren weer mooi (foto).

Tegenover het graf van Toetanchamon kwamen we opeens een oude Egyptische bekende tegen. Het had weinig tanden en veel foto's, rara wie was dat? De fotograaf die gisteren bij de tempel van Karnak als een Japanner rondrende en van iedereen heel veel foto's heeft gemaakt. Wie had gedacht dat hij echt foto's maakte. Die grapjas heeft die dag goede zaken gedaan.

Graf van Toetanchamon

Het graf van Toetanchamon is in verhouding erg klein. De wanden bij de sarcofaag zijn beschilderd, de kleuren zijn zeer goed behouden en de schilderingen zijn erg mooi. Het is fijn om te weten dat hij als enige nog steeds in zijn graf ligt. Eeuwige rust is voor hem, met al die massa's toeristen, helaas niet weggelegd. Verder was het graf niet zo bijzonder. Het was duidelijk dat hij een onbeduidende farao is geweest. Maar door de vondst van zijn ongeschonden graf is hij nu wereldberoemd.

Terug weer naar het treintje. Onderweg moesten een aantal dames een sanitaire stop maken. Bij de toiletwagen was het druk. De dames mochten bij wijze van uitzondering gebruik maken van het herentoilet. Maar ja, er waren ook heren die nodig naar het toilet moesten. Voor de WC-man een probleem. Hoe leg je als Egyptenaar uit dat er dames op de heren-WC zitten? Nou deze WC-man kende wel een paar talen en zei spontaan: Pipi, pipi, no KAK! Duidelijker kan toch niet!

Egyptenaren hebben een echte talenknobbel, zo riep er eentje: 'ik heb nog zo gezegd geen bommetje'.

Hatsjepsoet

Na het bezoek aan het dal der koningen zijn we naar de tempel van Hatsjepsoet gegaan (foto). Na de dood van Thoetmozes I werd zijn jonge zoon, Thoetmozes III, de nieuwe koning. Hatsjepsoet, een vrouw, had ook ambities en zette de jonge koning opzij. Ze beweerde de dochter te zijn van Amon-Re en niet van Thoetmozes I en riep zichzelf uit tot farao. Om aan te tonen dat zij farao was liet ze zich afbeelden met een baard. Later vermoorde de jonge koning Hatsjepsoet en werd hij weer farao. Het bovenste terras konden we helaas niet bezichtigen omdat hier een restauratie bezig was. Het laagste terras toont ons aan de zuidzijde afbeeldingen van de geboorte van Hatsjepsoet en aan de noordzijde afbeeldingen van de zeereis naar Poent. In de afbeeldingen toonde ze steeds aan dat ze uit de goden geboren was. De hoogreliëfs zijn veelal verstoord door Thoetmozes III.

Op 23 november 1997 zijn hier 60 doden gevallen door een aanslag van zes terroristen.

Het was zeer heet, iedereen had het warm en zweette. Het was dan ook verkoelend om een albast werkplaats te bezoeken en hier thee of fris te nuttigen. We kregen uiteraard te zien hoe albast bewerkt werd.

Dal der koninginnen

Na het bezoek aan de albast werkplaats zijn we naar het dal der koninginnen gegaan, Achmed noemde het ook wel Ort der Schönheit. In het dal der koninginnen zijn tachtig graven en allemaal zijn ze leeg. In vier graven zijn mooie afbeeldingen. De rest van de graven hadden geen afbeeldingen omdat de steensoort te zacht was. Het mooiste graf is het graf van Nefertari (vrouw van Ramses II). Dit graf is pas gerenoveerd en het bezichtigen is erg duur LE 100,-. In het dal der koninginnen zijn ook prinsen begraven, onder andere twee zonen van Ramses III.

In het dal der koninginnen hebben we het graf bezocht van koningin Tyti en het graf van de prins Set Her Chopsjef, een zoon van Ramses III.

Opvallend in het graf van de jonge prins is dat hij bij de rituelen begeleid wordt door zijn vader. De schilderingen waren mooi. In het graf was ook een skelet van een te vroeggeboren baby te zien (foto). Dit was een broertje van de jonge prins. Achmed vertelde dat de moeder uit verdriet vanwege het overlijden van haar zoon een miskraam had geleden. Gelukkig stond bij het skeletje een Egyptenaar met een zaklamp en zo konden we het duidelijk zien. We begrepen alleen niet goed wat hij met baksjies bedoelde.

Eindelijk weer terug in de heerlijk koele bus. Op naar het hotel om lekker af te koelen. Sommigen gingen bij het zwembad afkoelen, wij gingen lekker siësta houden.

Vanaf 18.00 uur konden we gaan eten. Vandaag was het themabuffet Italiaans, de kelners hadden zich dan ook verkleed als gondeliers. Het smaakte in ieder geval heerlijk.

Licht- en klankbeeld in Karnak

's-Avonds ging het programma nog verder met de sound & light show van Karnak. Het was een mooie voorstelling. Vooral het gedeelte waarbij men de heilige processie van de heilige boten naar de tempel van Luxor via geluid uitbeeldde, sprak tot de verbeelding. Sound & light bij de tempel van Philae vonden wij op de een of andere manier meer indrukwekkend. Na al dit moois was iedereen bekaf en was er geen behoefte meer aan de soukh. Op naar het hotel en lekker op tijd het nest in.

Saskia en Roy Theeuwen